Kako je gradsko zelenilo spasilo London?

Podelite ovaj post:

Da li ste znali da je London bio jedan od prvih “mega gradova” sveta? Možda ste već čuli da je prestonica Velike Britanije, kolevka industrijalizacije, bila ujedno i najzagađeniji grad tog vremena?

London je od malog rimskog utvđenja zvanog “Londinium” postao najzagađeniji grad na svetu. Tome je doprinela nagla industrijalizacija, bez brige o posledicama po zdravlje građana.

Verovali ili ne, upravo je gradsko zelenilopomoglo Britancima da se izbore sa jednom od najvećih ekoloških i zdravstvenih katastrofa u istoriji Evrope.

London kroz vekove

Istorija Londona datira još od doba Rimljana, nakon čega ga naseljavaju germanska plemena Angli i Sasi.

Srednji vek koji se na prostoru Evrope pamti kao “mračno doba” nije doneo ništa više ni Velikoj Britaniji. Vekovi gladi, siromaštva, loši higijenski uslovi, pandemije kuge i kolere, požari i prenaseljenost obeležeili su veliki deo istorije ovog grada.

Srednjevekovni London bio je opasan visokim zidinama koje su imale odbrambenu funkciju i potpuno odsečen od svog prirodnog okruženja. Ulice nisu bile popločane, kanalizacija nije postojala, kao ni adekvatan sistem snabdevanja vodom.

Osim toga, grad je bio potpuno prljav, sa fekalijama koje su se izlivale na javne površine, a uz to nije bilo ni traga gradskom zelenilu.

London u novom veku – tačka prekretnice

U periodu od 1714. do 1840. godine, broj stanovnika Londona trostruko je uvećan – sa 630 000 na skoro 2 miliona. U novi vek, London je ušao sa svim nasleđenim problemima iz prošlosti, koje je bilo nemoguće rešiti zbog pritiska industrijalizacije.

London najpre kose četiri talasa kolere u periodu 1831-1854. godine, a zatim 1858. godina donosi “Veliki smrad”.

Elektrana „Battersea“, u izgradnji. Prvi deo elektrane je počeo sa radom u januaru 1934. (fotografija iz 1938. godine).

Temza, reka koja protiče kroz London, vekovima je korišćena kao deponija kućnog i industrijskog otpada, te je postala izvor zaraza, a miris koji se širio gradom bio je nepodnošljiv. Kolera, tifus i tubelkuloza odnosile su hiljade života svakog dana.

Sredinom 19. veka, London postaje najveći, najmoćniji i najbogatiji grad sveta, tzv. “mega grad”. Ujedno postaje i najzagađeniji, usled enormnog razvoja industrije, neplanskog i nesputanog prostornog širenja grada.

Takva situacija prosto nije bila održiva. Bez obzira na ekonomsku snagu, vekovno zanemarivanje životnog okruženja i potiskivanje prirode, kulminiralo je “Velikim smogom”.

„Nelsonov stub“ tokom velikog smoga, trg „Trafalgar“, London, 1952. godine. Foto: N T Stobbs, Creative Commons licenca.

U decembru 1952. godine, od posledica zagađenog vazduha umrlo je više od 10 000 ljudi, kao i veliki broj divljih i domaćih životinja. London je iscrpeo sve svoje prirodne kapacitete i našao se na prelomnoj tački.

Decenijama ranije, stručnjaci su upozoravali gradske čelnike na moguće opasnosti sa kojima će se London suočiti, ukoliko ne dođe do radikalnog zaokreta u planiranju grada, što se nažalost i obistinilo.

Povratak prirodi – gradsko zelenilo kao rešenje

Da opstanak gradova zavisi od čistog vazduha, pijaće vode i nezagađenog zemljišta evropljani su naučili na teži način. Nakon vekova potiskivanja prirode iz gradova, došlo je do prekretnice u načinu njihovog planiranja.

Poučeni iskustvom, najcenjeniji naučnici i arhitekte tog vremena, počinju da istražuju načine na koji mogu rešiti nagomilane ekološke, zdravstvene i socijalne probleme. I tada se kao jedno od mogućih rešenja izdvojilo gradsko zelenilo.

Prve ideje o prednostima gradskog zelenila, javljaju se još 1593. godine, kada je kraljica Elizabeta I nastojala da podizanjem pojasa gustog zelenila, ograniči širenje grada i tako grad zaštiti od epidemije kuge. Njene napredne ideje i sposobnost kao vladara, razlog su zašto se period vladavine Elizabete I, smatra jednim od najslavnijih u istoriji Engleske.

Još jedan važan trenutak u istoriji Londona jeste 1637. godina, kada je kralj Čarls I Stjuart učinio Hajd park dostupnim za javnost. Pre toga, velelepni park, jedan od današnjih simbola Londona, bio je zatvoren za obične građane i namenjen isključivo bogatoj vlasteli i pripadnicima kraljevske loze.

Vrtni grad i gradsko zelenilo – korak ka zdravijoj budućnosti

Gradsko zelenilo kao neizostavan element grada, čija je uloga više od estetske, dobija na značaju tek u drugoj polovini 19. veka.

Urbanisti shvataju da ne postoji način da se izbore sa svim ekološkim i socijalnim problemima, ukoliko ne uspostave održivu vezu između grada i prirode.

Usled industrijske revolucije i velike potražnje za radnom snagom, London je postao izuzetno privlačan za stotine hiljada doseljenika svake godine. Broj stanovnika rastao je neverovatnom brzinom, a većina njih je završavala u sirotinjskim četvrtima i neformalnim naseljima.

Slika koja prikazuje otvaranje železnice u Liverpulu i Mančesteru 1930. godine, prve međugradske železnice na svetu.

Grad nije bio spreman za takav scenario i nije mnogo vremena trebalo da se iz grada budućnosti, pretvori u grad zagađenja.

Bolesti koje su harale gradom, zagađenje vode, vazduha i zemljišta, nizak kvalitet života i opšte nezadovoljstvo naterali su najistaknutije mislioce tog vremena, da pronadju odgovor na izazove pred kojima su se našli.

Među britanskim urbanistima koji su zagovarali uvođenje sistema gradskog zelenila kao odgovor na spomenute probleme, izdvojio se Ebenizer Hauard. Doprinos koji je dao Hauard, ovekovečen je u konceptu “vrtnih gradova”, kojim je umnogome uticao na urbanističko planiranje širom sveta.

Šta su vrtni gradovi?

Vrtne gradove najjednostavnije možemo opisati kao pažljivo planirane zajednice koje bi naseljavalo 32.000 stanovnika (smatralo se da je to optimalan broj stanovnika u jednom naselju).

Dijagram iz 1902. godine, koji ilustruje pravilan način razvoja grada.

Takva naselja bi bila kružnog oblika i sadržala bi sve one funkcije koje su gradu neophodne – stanovanje, industriju, saobraćaj i poljoprivredu.

Međutim, osnovna razlika u odnosu na tadašnje poimanje grada, jesu zeleni pojasevi koji bi sprečili nekontrolisano širenje grada, obezbedili dovoljno zelenih površina i podržali viši kvalitet života – čistiji vazduh i zdraviju životnu sredinu.

Nekoliko takvih naselja, medjusobno povezanih bogatim sistemom zelenila, činilo je vrtni grad.

Inspiraciju za koncept vrtnog grada, Hauard je našao u Beču. U austrijskoj prestonici je 1857. godine podignut “Ringštrase”, sistem parkovskih površina povezan zelenim bulevarom, koji okružuje istorijsko jezgro grada.

Videvši lepotu najpoznatijeg bečkog bulevara, Hauard je prepoznao njegov potencijal.

Hauardova vizionarska ideja ubrzo je zaživela i u praksi. Najugroženiji delovi Londona započinju sanaciju, dok se širom Engleske rađaju gradovi u potpunosti zasnovani na ovom konceptu.

Prvi vrtni grad u Engleskoj bio je Lečvort, osnovan 1903. godine, zatim je usledio Velvin, osnovan 1919. godine na samo 32 km od Londona, Stokfeld i drugi. I dan danas ti gradovi odišu posebnom lepotom i kvalitetom života.

Muzej u prvom vrtnom gradu, Lečvortu. Foto: Keith Evans, Creative Commons licenca.

Zeleni pojas – gradsko zelenilo koje je sačuvalo grad

Urbanistima je bilo jasno da je koncept vrtnog grada nemoguće u potpunosti primeniti na London, ali je doneta jasna odluka da se nekontrolisan prostorni rast Londona mora zaustaviti.

Londonski zeleni pojas (uokviren crveno) u odnosu na druge zelene pojaseve u Velikoj Britaniji. Foto: Hellerick, Creative Commons licenca.

Godine 1935, dati su predlozi za buduće planiranje grada: podizanje javnih zelenih površina, rekreativnih zona i uspostavljanje zelenog pojasa na površini od 11 400 ha. Taj projekat je nazvan “Zeleni pojas” (engl. “Green Belt”). Tri godine kasnije, ovo područje, Zakonom o zelenom pojasu, dobija trajnu zaštitu. Sa usvajanjem Zakona o čistom vazduhu dolazi do prekretnice u istoriji zaštite životne sredine Velike Britanije.

Zeleni pojas nastavlja svoje širenje u decenijama koje su usledile, naročito posle jedne od najvećih tragedija Velike Britanije – Velikog smoga 1952. godine.

Nakon što je usled ogromnog zagađenja vazduha, hiljade nedužnih osoba izgubilo živote, čist vazduh postaje imperativ, a gradskom zelenilu se konačno priznaje njegova najznačajnija uloga kao prirodne fabrike kiseonika.

Danas Zeleni pojas oko Londona zauzima čak tri puta veću površinu od grada i najveći je od njih 14 koliko ih je trenutno u ovoj državi.

Veliki deo površine je pod strogom zaštitom (skoro 30%), zbog svog izuzetnog biološkog i ekološkog značaja. Preostale površine se koriste za poljoprivredu, sport, rekreaciju i turizam. Izgradnja objekata je vrlo ograničena, osim ukoliko to nije za potrebe poljoprivrede ili rekreacije.

Zeleni pojas zauzima posebno mesto u svakom planu razvoja Londona, ali i u srcu stanovnika ovog grada. Zeleni pojas je omogućio svakom građaninu da uživa u prirodi, bude na korak od stoletnih šuma i prostranih parkova i da udiše čistiji vazduh, uprkos tome što živi u pravoj evropskoj metropoli.

Gradsko zelenilo i površine koje čine ovaj sistem, doneli su Londonu brojne blagodeti bez kojih život u ovom gradu ne bi bio zamisliv. Ovo su samo neke od njih:

  • unapređen kvalitet vazduha i smanjenu koncetraciju ugljen dioksida;
  • zaštitu od poplava, odnosno sposobnost da apsorbuje velike količine vode, posebno pri jakim padavinama;
  • zaštitu urbanog biodiverziteta – dom i podršku povećanju broja biljnih i životinjskih vrsta u gradu;
  • povoljan uticaj na mikoklimu grada i ublažavanje efekta klimatskih promena;
  • povoljan uticaj na psihofizičko stanje građana, jer boravak u prirodi opušta, smanjuje stres, a sport i rekreacija podržavaju javno zdravlje;
  • podršku lokalnom uzgoju hrane.

(Ne)održiva prošlost Londona – lekcija koju vredi upamtiti

Danas kao da živimo u vremenu “starog” Londona – nemilice crpimo prirodne resurse, gradsko zelenilo nestaje pod uticajem izgradnje, a zagađanje vazduha je sve veće. To je slika većine savremenih gradova.

Stalno tragamo za “održivim” rešenjima, a ne vidimo da su ona najodrživija pred nama. Možda nas baš ovaj tekst podseti na to šta je zapravo neophodno jednom gradu, da bi postao i ostao dobro mesto za život ljudi, ali i svih drugih živih bića.

Neka nas ova istorijska lekcija o prirodi i ljudima inspiriše i motiviše na promene, da i naši gradovi postanu zeleni poput Londona.

Čak iako nam se nekada čine nemoguće, promene su dostižne i ostvarive. Samo je potrebno da se setimo grada koji je uspeo u tome – od najzagađenijeg grada na svetu, postao je “kraljevstvo zelenila”, kako navodi Njujork tajms.